Het is een explosie van kleuren als je Museum Het Pakhuis binnenloopt. Precies wat directeur Natalie Overkamp voor ogen had. “Na het succes van vorig jaar sloten we de tentoonstelling over de Tweede Wereldoorlog en twee Joodse kinderen af. Nu wilden we iets kleurrijks, en de rode boerenzakdoek bracht meteen kleur in het museum.”

De boerenzakdoek wordt gezien als iets typisch Nederlands, maar zo Nederlands is hij eigenlijk niet. Het patroon met kenmerkende druppel, genaamd de buta, komt uit de regio van Iran. 

Via die route kwam het patroon terecht in het Schotse plaatsje Paisley. Daar werd het op grote schaal geproduceerd en kreeg het de naam paisleypatroon. “Wel hebben we er onze eigen tradities aan gekoppeld”, zegt Overkamp. Zo is de zakdoek nog altijd te zien tijdens het oogstfeest in Ermelo. 

Vroeger werd de boerenzakdoek veel gebruikt op het platteland. Vrouwen droegen hem in hun haar om vuil tegen te houden tijdens het werken. Later kreeg de doek ook andere functies. “Omdat het een fijne katoenen stof was, werden er jurkjes en andere kledingstukken van gemaakt. Zo groeide het uit tot een mode-item.”

Zelfs grote modehuizen, zoals Louis Vuitton, maken gebruik van de bekende paisleypatronen. Ook deze designer zakdoeken zijn te bewonderen in de tentoonstelling. “Het is bijzonder om die brug te slaan tussen vroeger en nu en om te zien hoe het zich verder ontwikkelt.” 

Rond 2022 kreeg de boerenzakdoek opnieuw een andere betekenis. Tijdens de stikstofcrisis gebruikten boeren hem als protestsymbool. “Je zag ze overal: bij demonstraties, in raadsvergaderingen (zoals in Nunspeet) en zelfs aan spiegels van auto’s. Zo werd het niet alleen een mode-item, maar ook een krachtig symbool.”

De tentoonstelling heeft ook een lokale link. Zo is er aandacht voor winkel De Ster. “De Ster was een begrip in Ermelo. Als je een boerenzakdoek nodig had, ging je daar naartoe”, vertelt Overkamp. 

De zoon van de voormalige eigenaar stelde een bijzondere collectie beschikbaar. Daarnaast liggen er zakdoeken van inwoners, elk met een eigen verhaal. Veel mensen hebben hun exemplaar ingebracht, en ook anderen Ermeloërs kunnen daar nog aan bijdragen. 

Op 11 april organiseert het museum een verhalenfestival. Bezoekers kunnen daar hun eigen herinneringen delen. “We zijn heel benieuwd naar verhalen van het platteland en persoonlijke ervaringen met de boerenzakdoeken. Er werden bijvoorbeeld eieren in verzameld, of hij werd als knapzak aan een stok gebruikt bij het picknicken. Je zag hem overal terugkomen.” 

Het festival vindt plaats in Museum Het Pakhuis en de entree is die dag gratis. Het museum hoopt op meer verhalen en nieuwe toevoegingen aan de collectie. “We willen dit immaterieel erfgoed bewaren. De boerenzakdoek betekent voor iedereen iets anders. Juist dat maakt het zo bijzonder.”